Gdy pytamy, kiedy wynaleziono aparat fotograficzny, najkrótsza odpowiedź brzmi: w XIX wieku, a przełom nastąpił w latach 1826-1839. Sama idea tworzenia obrazu za pomocą światła jest jednak znacznie starsza. Poniżej porządkuję najważniejsze daty, wyjaśniam różnicę między camera obscura, pierwszą fotografią i pierwszym praktycznym aparatem oraz pokazuję, dlaczego właśnie rok 1839 uznaje się za początek fotografii.
Najważniejsze daty, które porządkują historię fotografii
- Starożytność i średniowiecze - znano zasadę działania camera obscura, czyli ciemni optycznej.
- 1826 lub 1827 rok - Nicéphore Niépce wykonał pierwsze zachowane trwałe zdjęcie.
- 1829 rok - Niépce rozpoczął współpracę z Louisem Daguerre’em.
- 1839 rok - ogłoszono dagerotypię, pierwszy praktyczny i publicznie dostępny proces fotograficzny.
- Od drugiej połowy XIX wieku - fotografia stopniowo stała się łatwiejsza, tańsza i dostępna dla szerszej publiczności.
Zanim powstał aparat fotograficzny, istniała camera obscura
Historia aparatu zaczyna się nie od chemii, lecz od optyki. Camera obscura, czyli „ciemna komnata”, była zamkniętym pomieszczeniem albo pudełkiem z małym otworem, przez który światło tworzyło odwrócony obraz na przeciwległej ścianie. Zjawisko opisywano już w starożytności, a później wykorzystywali je między innymi uczeni i artyści.
Problem polegał na tym, że taki obraz można było oglądać, ale nie dało się go trwale zachować. Rysownik mógł odwzorować scenę na papierze, jednak sam aparat optyczny nie zapisywał obrazu. Do wynalezienia fotografii potrzebne było połączenie soczewki, ciemni i materiału światłoczułego.
W XVIII wieku badacze zauważyli, że związki srebra ciemnieją pod wpływem światła. Był to ważny krok, ale samo zaczernienie substancji nie oznaczało jeszcze powstania gotowego zdjęcia. Obraz trzeba było dodatkowo utrwalić, aby nie znikał po dalszym naświetlaniu.
Pierwsza trwała fotografia powstała około 1826 roku
Za autora pierwszego zachowanego trwałego obrazu fotograficznego uznaje się francuskiego wynalazcę Nicéphore’a Niépce’a. Około 1826 lub 1827 roku wykonał on zdjęcie widoku z okna swojej posiadłości w Le Gras. Obraz znany jako „Widok z okna w Le Gras” powstał na metalowej płytce pokrytej bitumem judzkim, substancją reagującą na światło.
Data bywa podawana różnie, ponieważ część opracowań wskazuje 1826 rok, a część 1827. Nie zmienia to najważniejszego faktu: Niépce jako pierwszy utrwalił obraz powstały w camera obscura w sposób, który można uznać za trwałą fotografię.
Proces był jednak bardzo niedoskonały. Naświetlanie trwało wiele godzin, a nawet dłużej, dlatego fotografowany widok nie mógł przedstawiać poruszających się osób czy scen ulicznych. Zdjęcie Niépce’a jest ważne przede wszystkim jako dowód, że obraz optyczny można zapisać chemicznie, a nie jako przykład wygodnej fotografii użytkowej.
Dlaczego Niépce nie jest jedynym wynalazcą fotografii
Niépce wykonał pierwszy trwały obraz, ale jego metoda była trudna i mało praktyczna. Potrzebował partnera, który pomógłby skrócić czas pracy i stworzyć rozwiązanie możliwe do szerszego zastosowania. W 1829 roku rozpoczął współpracę z malarzem i scenografem Louisem Daguerre’em.
Po śmierci Niépce’a w 1833 roku Daguerre kontynuował eksperymenty. Opracował proces wykorzystujący posrebrzaną płytę miedzianą pokrytą jodem, a obraz wywoływał za pomocą par rtęci i utrwalał solą. Ta technika otrzymała nazwę dagerotypii.
Rok 1839 przyniósł pierwszy praktyczny aparat fotograficzny
Jeśli potrzebna jest jedna szkolna lub encyklopedyczna data, najczęściej podaje się 1839 rok. Wtedy szczegóły dagerotypii przedstawiono publicznie we Francji, a metoda szybko rozeszła się po Europie i Ameryce. Był to moment, w którym fotografia przestała być wyłącznie eksperymentem kilku wynalazców.
Właśnie wtedy pojawiły się pierwsze aparaty przeznaczone do wykonywania dagerotypów. Jednym z najbardziej znanych był aparat produkowany przez firmę Alphonse’a Giroux. Składał się z drewnianej skrzynki z obiektywem i kasetą na światłoczułą płytę. Nie przypominał współczesnego aparatu, ale spełniał tę samą podstawową funkcję: wpuszczał światło przez obiektyw i kierował obraz na materiał rejestrujący.
Dagerotyp dawał bardzo szczegółowy, pojedynczy obraz na metalowej płytce. Nie można było łatwo wykonać z niego wielu odbitek, a sama płyta wymagała ostrożnego przechowywania. Mimo ograniczeń technika zrobiła ogromne wrażenie, ponieważ po raz pierwszy pozwalała stosunkowo wiernie zarejestrować twarz, budynek czy fragment krajobrazu.
Dlaczego fotografia szybko wyszła poza laboratoria
Sam dagerotyp nie wystarczyłby do popularyzacji fotografii. Równolegle pracował angielski naukowiec William Henry Fox Talbot, który rozwijał metodę opartą na papierowym negatywie. Dzięki niej z jednego ujęcia można było przygotować wiele pozytywowych odbitek.
To rozwiązanie miało ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju fotografii. Metalowa płytka Daguerre’a dawała bardzo ostry obraz, ale była unikatowym egzemplarzem. Negatyw Talbota pozwalał powielać zdjęcia, co z czasem okazało się ważniejsze dla albumów, prasy, dokumentacji i druku.
W kolejnych dekadach skracano czas naświetlania, ulepszano obiektywy i wprowadzano nowe materiały. Pojawiły się szklane negatywy, klisza zwojowa, aparaty kieszonkowe i rozwiązania przeznaczone dla amatorów. Przełom nie polegał więc tylko na jednym wynalazku, lecz na stopniowym usuwaniu kolejnych ograniczeń.
Przeczytaj również: Pierwszy telefon z aparatem - Kyocera, Sharp czy prototyp?
Największe ograniczenia pierwszych aparatów
- Długi czas naświetlania wymagał nieruchomego ustawienia aparatu i pozowania fotografowanych osób.
- Wysoki koszt płyt, chemikaliów i wyposażenia ograniczał fotografię do pracowni oraz zamożniejszych użytkowników.
- Brak łatwych odbitek utrudniał rozpowszechnianie pojedynczego zdjęcia.
- Praca z chemią wymagała wiedzy, dokładności i odpowiednich warunków.
Dlatego pierwsze fotografie często przedstawiały architekturę, krajobraz, martwą naturę i portrety osób, które mogły długo pozostać bez ruchu. Dynamiczne sceny stały się łatwiejsze dopiero wtedy, gdy światłoczułe materiały zaczęły reagować znacznie szybciej.
Którą datę podać, gdy ktoś pyta o wynalezienie aparatu
Odpowiedź zależy od tego, co dokładnie rozumiemy przez „wynalezienie aparatu”. W rozmowie potocznej te pojęcia często się mieszają, choć opisują różne etapy rozwoju fotografii.
| Etap | Data | Co się wydarzyło |
|---|---|---|
| Camera obscura | Starożytność i średniowiecze | Poznanie zasady tworzenia obrazu przez mały otwór. |
| Pierwsze próby fotograficzne | Około 1816 roku | Niépce uzyskał nietrwałe obrazy na materiałach światłoczułych. |
| Pierwsza trwała fotografia | 1826 lub 1827 rok | Niépce utrwalił widok z okna na metalowej płytce. |
| Pierwszy praktyczny proces | 1839 rok | Publicznie ogłoszono dagerotypię i rozpoczęto sprzedaż aparatów do jej wykonywania. |
| Upowszechnienie fotografii | Druga połowa XIX wieku | Rozwój negatywów, kliszy i aparatów przeznaczonych dla amatorów. |
Najbezpieczniejsza pełna odpowiedź brzmi więc tak: pierwsze trwałe zdjęcie wykonał Niépce około 1826 lub 1827 roku, natomiast fotografia jako praktyczna technika została publicznie ogłoszona w 1839 roku przez Daguerre’a. Taka odpowiedź jest dokładniejsza niż wskazanie jednej daty bez wyjaśnienia.
Od dagerotypu do aparatu cyfrowego
Współczesny aparat jest wynikiem wielu późniejszych ulepszeń, a nie bezpośrednim odpowiednikiem pierwszego urządzenia z 1839 roku. Zmieniał się materiał rejestrujący, sposób ustawiania ostrości, konstrukcja migawki, format zdjęć i metoda zapisu obrazu.
W aparatach analogowych światło zapisywało się na emulsji fotograficznej pokrywającej film. W aparatach cyfrowych rolę tę przejął sensor, czyli układ elementów światłoczułych zamieniających światło na dane elektroniczne. Zasada pozostała jednak ta sama: obiektyw formuje obraz, a materiał światłoczuły go rejestruje.
Ta ciągłość jest dla mnie najciekawszą częścią historii fotografii. Niezależnie od tego, czy zdjęcie powstaje na metalowej płytce, kliszy czy matrycy telefonu, aparat nadal wykonuje zadanie zapoczątkowane przez dawną camera obscura.
Najważniejsza lekcja z początków fotografii
Na pytanie o wynalezienie aparatu nie ma jednej całkowicie wystarczającej daty. 1826 lub 1827 rok oznacza narodziny trwałej fotografii, a 1839 rok oznacza jej publiczne i praktyczne wejście do świata. Rozdzielenie tych dwóch momentów pozwala uniknąć najczęstszego błędu, czyli utożsamiania pierwszego zdjęcia z pierwszym aparatem dostępnym dla użytkowników.
Historia fotografii pokazuje też, że przełomowe wynalazki rzadko powstają w jednym kroku. Najpierw pojawiła się optyka, później chemia, a dopiero na końcu urządzenie, które dało się wykorzystać poza pracownią wynalazcy. To właśnie połączenie tych elementów sprawiło, że aparat fotograficzny zmienił sposób dokumentowania ludzi, miejsc i codziennych wydarzeń.
